Co to jest laktoza? Wszystko, co musisz o niej wiedzieć

Laktoza to dwucukier złożony z glukozy i galaktozy, naturalnie obecny w mleku ssaków. Organizm trawi ją dzięki enzymowi laktazie, a niedobór tego enzymu może powodować wzdęcia, bóle brzucha i biegunkę. Sprawdź, gdzie występuje cukier mleczny, czym różni się nietolerancja od alergii oraz jak ją diagnozować.

Co to jest laktoza?

Laktoza, nazywana cukrem mlecznym, jest dwucukrem zbudowanym z glukozy i galaktozy. Obie cząsteczki łączy wiązanie β-1,4-glikozydowe. Pod względem smaku jest mniej słodka niż sacharoza i glukoza, a jej indeks glikemiczny jest niższy niż w przypadku tych cukrów.

Występuje w mleku wszystkich ssaków, także w mleku kobiecym. W pierwszych miesiącach życia stanowi dla niemowlęcia główne źródło węglowodanów i energii. Galaktoza powstająca podczas trawienia jest potrzebna między innymi do budowy struktur układu nerwowego.

Część niestrawionej laktozy może trafić do jelita grubego, gdzie staje się pożywką dla bakterii jelitowych. W ten sposób cukier mleczny wspiera rozwój mikrobioty i może pomagać we wchłanianiu wapnia. U osoby z prawidłową aktywnością laktazy proces ten zwykle nie wywołuje dolegliwości.

Laktaza rozkłada laktozę w jelicie cienkim na glukozę i galaktozę. Dopiero te cukry proste mogą zostać wchłonięte i wykorzystane przez organizm.

Jak organizm trawi cukier mleczny?

Za trawienie odpowiada laktaza, czyli enzym obecny w błonie śluzowej jelita cienkiego. Jej aktywność jest najwyższa w okresie niemowlęcym, gdy mleko stanowi podstawę żywienia. U wielu osób zmniejsza się stopniowo wraz z wiekiem, kiedy jadłospis staje się bardziej różnorodny.

Jeśli enzymu jest za mało, niestrawiona laktoza przechodzi do jelita grubego. Tam bakterie fermentują ją do kwasów i gazów. Właśnie ten proces może odpowiadać za przelewanie w brzuchu, gazy, napięcie oraz luźne stolce.

Sama laktoza nie jest substancją szkodliwą dla zdrowej osoby. Nie ma też podstaw, by całkowicie usuwać ją z jadłospisu bez wyraźnej przyczyny. Tolerancja zależy od ilości spożytego cukru, aktywności enzymu, składu posiłku i stanu mikrobioty.

Nietolerancja laktozy – skąd się bierze?

Nietolerancja laktozy wynika najczęściej z niedoboru laktazy. Jej objawy mogą pojawić się od około 30 minut do kilku godzin po posiłku. Nasilenie nie świadczy jednak samo w sobie o rodzaju zaburzenia, dlatego rozpoznanie wymaga oceny lekarskiej.

Hipolaktazja pierwotna

Hipolaktazja oznacza zmniejszoną aktywność laktazy. Najczęściej rozwija się wraz z wiekiem i ma podłoże genetyczne. W Polsce dotyczy około 20–37% dorosłych, podczas gdy w Anglii odsetek ten wynosi około 5%, a w południowych Włoszech sięga 70–80%.

Niedobór wtórny

Wtórna postać pojawia się po uszkodzeniu nabłonka jelita cienkiego. Może towarzyszyć infekcji przewodu pokarmowego, celiakii, chorobie Leśniowskiego-Crohna, nieswoistym zapaleniom jelit lub innym schorzeniom. Po wyleczeniu przyczyny aktywność laktazy często częściowo wraca.

Postać wrodzona

Wrodzony, całkowity brak laktazy jest bardzo rzadki. Objawy występują już po pierwszych porcjach mleka matki albo mieszanki zawierającej laktozę. U noworodka pojawiają się przede wszystkim wodniste biegunki, kwaśne stolce i ryzyko odwodnienia, dlatego potrzebna jest szybka opieka pediatryczna.

Jakie objawy powoduje nietolerancja laktozy?

Typowe dolegliwości dotyczą przewodu pokarmowego. Mogą mieć łagodne nasilenie po niewielkiej porcji albo przybrać bardziej uciążliwą postać po wypiciu większej ilości mleka.

• wzdęcia i nadmierne gazy,
• bóle, skurcze oraz napięcie brzucha,
• głośne przelewanie i nasilona perystaltyka jelit,
• uczucie pełności, nudności lub biegunka.

Nie każda reakcja po nabiale oznacza nietolerancję. Alergia na mleko krowie jest reakcją układu odpornościowego na jego białka i może wywoływać objawy skórne, oddechowe albo ogólnoustrojowe. Nietolerancja dotyczy natomiast trawienia cukru mlecznego.

Jak rozpoznać zaburzenia trawienia laktozy?

Podstawowym badaniem jest wodorowy test oddechowy. Po podaniu roztworu laktozy laboratorium mierzy stężenie wodoru w wydychanym powietrzu przez kolejne godziny. Jego podwyższenie sugeruje, że cukier nie został w pełni rozłożony w jelicie cienkim i uległ fermentacji w jelicie grubym.

Wzrost wodoru powyżej 10 ppm może wskazywać na niedobór laktazy, ale wynik trzeba interpretować razem z objawami. Na rezultat wpływają między innymi antybiotyki, palenie papierosów i sposób przygotowania do badania. U części osób test może dać wynik fałszywie ujemny.

W wybranych sytuacjach lekarz zleca także test tolerancji laktozy z pomiarem glukozy we krwi, test genetyczny albo badania w kierunku chorób jelit. Sama dieta eliminacyjna może wskazać zależność między produktem a objawami, lecz nie potwierdza diagnozy.

Gdzie występuje laktoza?

Najwięcej cukru mlecznego znajduje się w mleku w proszku i produktach zagęszczanych. Fermentacja oraz długie dojrzewanie rozkładają część laktozy, dlatego jogurt, kefir i sery twarde bywają lepiej tolerowane niż świeże mleko.

Laktoza może być także składnikiem pieczywa, czekolady, płatków śniadaniowych, sosów, zup instant, wędlin, odżywek białkowych, suplementów i leków. Na etykiecie szukaj określeń takich jak mleko w proszku, serwatka, śmietanka oraz maślanka.

Jak żyć z nietolerancją laktozy?

Najczęściej nie trzeba całkowicie rezygnować z nabiału. Po krótkim ograniczeniu produktów można stopniowo wprowadzać małe porcje i obserwować reakcję organizmu. Część osób toleruje około 10–12 g laktozy jednorazowo, zwłaszcza gdy mleczny produkt jest elementem większego posiłku.

Jogurty i kefiry często powodują mniej dolegliwości, ponieważ bakterie fermentacji mlekowej rozkładają część cukru mlecznego. Podobnie sery długo dojrzewające, takie jak gouda, cheddar czy parmezan, zawierają go niewiele. Przy silnych objawach lekarz może zalecić preparat z laktazą.

U niemowląt objawy bywają przejściowe i mogą pojawić się po infekcji jelitowej. Dieta bezlaktozowa trwająca zwykle 4–6 tygodni wymaga konsultacji z pediatrą. Samodzielne odstawienie mleka matki lub zmiana mieszanki może zaburzyć żywienie dziecka.